TOETS · OMGEVING
Uitzonderingen en afwijkingen: wat als uw project net niet past?
Past een project niet helemaal in de voorschriften, dan voorziet de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening een aantal afwijkings- en uitzonderingsregels. Elke regel heeft zijn eigen voorwaarden. Een afwijking wordt enkel toegestaan op een gemotiveerd verzoek van de aanvrager.
Welke mogelijkheden bestaan er?
| Regel | Wat kan | Belangrijkste grens |
|---|---|---|
| Beperkte afwijking (art. 4.4.1) | Afwijken van voorschriften over perceelsafmetingen, afmetingen en inplanting van constructies, dakvorm en materialen | Na openbaar onderzoek. Nooit voor de bestemming, de maximaal mogelijke vloerterreinindex en het aantal bouwlagen. |
| Geen afwijking nodig (art. 4.4.1, §2) | Zonnepanelen of zonneboilers geïntegreerd in het dakvlak, een zorgwoning, meldingsplichtige handelingen, buitenisolatie van een woning | Isolatie aan de buitenzijde tot ten hoogste 26 cm dik; meldingsplichtige handelingen enkel als de gebouwen op het perceel hoofdzakelijk vergund zijn. Geldt niet als de voorschriften (andere dan verkavelingsvoorschriften) de handeling uitdrukkelijk verbieden. |
| Stabiliteitswerken (art. 4.4.2) | Stabiliteitswerken aan bestaande constructies | Enkel bestaande, hoofdzakelijk vergunde en niet-verkrotte constructies. Wordt de vergunning in laatste administratieve aanleg geweigerd, dan kan de eigenaar eisen dat het Vlaamse Gewest het perceel aankoopt (koopplicht). |
| Afwerkingsregel (art. 4.4.3) | In woonreservegebied een eengezinswoning bouwen tegen een wachtmuur van een bestaande woning (driegeveltype) of tussen twee wachtmuren (gesloten bouwtype) | Enkel in woonreservegebied; de wachtmuur stond er al op 1 september 2009; volume ten hoogste 1.000 m³; de aanpalende woning is hoofdzakelijk vergund en niet verkrot |
| Medegebruik en tijdelijk gebruik (art. 4.4.4 en 4.4.5) | Sociaal-culturele of recreatieve activiteiten en handelingen voor natuur en landschap | Beperkte ruimtelijke impact |
| Beschermd erfgoed (art. 4.4.6) | Afwijken bij een bestaande, hoofdzakelijk vergunde constructie die beschermd is als monument of ligt in een beschermd stads- of dorpsgezicht, cultuurhistorisch landschap of archeologische site | Enkel als de handelingen geadviseerd worden vanuit het beleidsveld onroerend erfgoed |
| Algemeen belang (art. 4.4.7 en 4.4.8) | Handelingen van algemeen belang, zoals nutsvoorzieningen | Zie algemeen belang |
| Oude BPA's (art. 4.4.9/1) | Afwijken van BPA's ouder dan vijftien jaar | Na openbaar onderzoek en enkel bij bepaalde bestemmingen, zoals woongebied; niet voor wegenis, openbaar groen en erfgoedwaarden; de gemeenteraad kan het uitsluiten |
| Zonevreemde basisrechten (art. 4.4.10 e.v.) | Verbouwen, herbouwen of uitbreiden buiten de bestemmingszone | Zie zonevreemdheid |
| Zonevreemde functiewijziging (art. 4.4.23) | Een andere functie in een bestaand gebouw buiten de bestemmingszone | Enkel functies op de lijst van de Vlaamse Regering; zie functiewijziging |
| Planologisch attest (art. 4.4.24 e.v.) | Voor een bestaand bedrijf: behoud en ontwikkelingsmogelijkheden laten vastleggen | Enkel voor een bedrijf met een vergunnings- of meldingsplichtige ingedeelde inrichting of een volwaardig land- of tuinbouwbedrijf, dat er vandaag actief is, hoofdzakelijk vergund en niet verkrot. Een ruimtelijk planner tekent de aanvraag mee. Eigen procedure met openbaar onderzoek van dertig dagen; beslissing binnen 120 dagen na het openbaar onderzoek. Volgens de codex vervalt deze regeling op een datum die de Vlaamse Regering nog bepaalt. |
Wanneer geldt het?
| Situatie | Wat te doen? |
|---|---|
| Een maat, inplanting of dakvorm wijkt af van het plan | Nagaan of een beperkte afwijking kan, met openbaar onderzoek. |
| U wilt een andere bestemming dan het plan toelaat | Een beperkte afwijking kan dat niet. Enkel een specifieke uitzondering, of een planwijziging. |
| U isoleert de gevel van uw woning | Tot 26 cm buitenisolatie geldt niet als afwijking. |
| U richt een zorgwoning in | Geldt niet als afwijking. Het hoofdgebouw moet een hoofdzakelijk vergunde woning zijn. |
| Publiek toegankelijk gebouw | De gewestelijke verordening toegankelijkheid heeft eigen regels. Zie toegankelijkheid. |
Hoe verloopt het?
Welk voorschrift, welke maat, hoeveel wijkt het af?
Beperkte afwijking, specifieke uitzondering of basisrecht. Elke regel heeft andere voorwaarden.
Valt het onder bestemming, vloerterreinindex of bouwlagen, dan kan een beperkte afwijking niet.
Een afwijking wordt enkel toegestaan op gemotiveerd verzoek van de aanvrager. Bij een beperkte afwijking volgt een openbaar onderzoek.
Een afwijking die mag, moet nog altijd passen in de omgeving.
Waar het misloopt. "Beperkt" is geen vrijbrief. Een afwijking die de bedoeling van het voorschrift onderuit haalt, of die onvoldoende gemotiveerd is, houdt geen stand. Soms is het ontwerp aanpassen de snelste weg naar een vergunning.
Wat doet The A-RK?
In huis
- Zoeken welke afwijking of uitzondering van toepassing is
- De voorwaarden toetsen en het gemotiveerde verzoek schrijven
- Het ontwerp aanpassen als een afwijking niet kan
- Opvolgen van het openbaar onderzoek en eventuele bezwaren
Wij coördineren
- Erfgoedadvies of archeologienota waar nodig
- Opmeting door een landmeter-expert om de afwijking exact te bepalen
- Het planologisch attest: wij coördineren het dossier; het deel dat voorbehouden is aan een ruimtelijk planner, maakt een ruimtelijk planner op
Veelgestelde vragen
Kan ik met een beperkte afwijking een extra bouwlaag krijgen?
Nee. Afwijkingen voor de bestemming, de maximaal mogelijke vloerterreinindex en het aantal bouwlagen zijn uitgesloten.
Is buitenisolatie een afwijking van de voorschriften?
Isolatie aan de buitenzijde van een woning met een dikte van ten hoogste 26 centimeter geldt niet als afwijking.
Moet ik een afwijking zelf vragen?
Ja. Een afwijking wordt enkel toegestaan op gemotiveerd verzoek van de aanvrager. Wij schrijven die motivering mee in de aanvraag.
Komt er altijd een openbaar onderzoek?
Voor een beperkte afwijking op basis van artikel 4.4.1 wel. Voor andere regels hangt het af van de procedure.
Wettelijk kader
| Regel | Wat |
|---|---|
| Titel IV, hoofdstuk IV VCRO | Afwijkingen van stedenbouwkundige voorschriften (art. 4.4.1/0 tot 4.4.29) |
| Art. 4.4.1 VCRO | Beperkte afwijkingen en handelingen die niet als afwijking gelden; geconsolideerde versie van 1 maart 2026 |
| Art. 4.4.10 tot 4.4.22 VCRO | Basisrechten voor zonevreemde constructies |
| Art. 4.4.23 VCRO | Zonevreemde functiewijzigingen |
| Besluit van de Vlaamse Regering van 29 maart 2013 | Nadere regels planologisch attest: aanvraagdossier, ontvankelijkheid, bevoegdheid en procedure |
| Art. 4.1.1 VCRO | Definitie van zorgwonen (de zorgwoning zelf: art. 4.2.4) |
Beroep
Tegen een beslissing van het college kan binnen 30 dagen administratief beroep bij de deputatie. Besliste de deputatie in eerste aanleg, dan gaat het administratief beroep binnen 30 dagen naar de Vlaamse Regering (in de wettelijk bepaalde gevallen de gewestelijke omgevingsambtenaar). Tegen de beslissing in laatste administratieve aanleg kan binnen 45 dagen beroep bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen. Wie geen administratief beroep instelde, verliest in principe de toegang tot de Raad. De Vlaamse Regering bereidt een hervorming van de vergunningsprocedure voor (modulaire omgevingsvergunningsprocedure); wij volgen de inwerkingtreding op. Wij bereiden uw dossier zo voor dat het die toets doorstaat, en denken mee als het toch misloopt.
Laatst nagekeken op 1 oktober 2026 aan de hand van de VCRO (titel IV, hoofdstuk IV, en art. 4.1.1). Deze pagina is algemene informatie en geen juridisch advies voor uw dossier.