TOETS · OMGEVING
Soortentoets: wonen er beschermde dieren in wat u sloopt, verbouwt of kapt?
Vleermuizen en broedvogels zitten vaak in daken, spouwmuren, zolders en holle bomen. Het Soortenbesluit verbiedt onder meer hen opzettelijk en betekenisvol te verstoren of hun nesten en verblijfplaatsen opzettelijk te vernielen. Een toets vóór de werken voorkomt een stilgelegde werf; waar het niet anders kan, vraagt u een afwijking aan bij het Agentschap Natuur en Bos.
Wat is het?
Het Soortenbesluit van 15 mei 2009 beschermt in Vlaanderen wilde dier- en plantensoorten. Voor beschermde soorten is het onder meer verboden ze opzettelijk te doden of te vangen, ze opzettelijk en betekenisvol te verstoren en hun nesten, voortplantings- of rustplaatsen opzettelijk te vernielen. Voor de soorten van categorie 3 is ook het onopzettelijk vernielen of beschadigen van hun voortplantings- of rustplaatsen verboden. Categorie 3 zijn de soorten van bijlage IV van de Europese Habitatrichtlijn; alle vleermuizen in bijlage 1 van het Soortenbesluit horen daarbij. Gebouwbewonende vogels zoals gierzwaluw, huiszwaluw, boerenzwaluw, huismus en kerkuil staan in categorie 2. Dat verbod geldt altijd, ook voor werken waarvoor geen vergunning nodig is.
Bij bouwprojecten gaat het vooral om vleermuizen en broedvogels. Ze zitten in daken, spouwmuren, zolders, kelders, schuren en holle bomen. Een sloop, een dakrenovatie, na-isolatie of het rooien van een houtkant kan hun verblijfplaats vernielen.
De soortentoets is geen apart attest. Het is de controle vooraf: zijn er beschermde soorten aanwezig, kunnen de werken zo gepland worden dat het verbod niet overtreden wordt, en zo niet, is een afwijking (in de praktijk vaak ontheffing genoemd) nodig van het Agentschap Natuur en Bos?
Wanneer geldt het?
| Situatie | Soortentoets? |
|---|---|
| Sloop van een gebouw, schuur of stal | Ja: vleermuizen en gebouwbewonende vogels |
| Renovatie van dak, gevel of zolder; na-isolatie van spouw of dak | Ja: invliegopeningen en holtes worden vaak gedicht |
| Vellen van bomen met holtes, spleten of nesten | Ja, volgens de richtlijn van het Agentschap Natuur en Bos |
| Rooien van hagen, houtkanten of struweel | Ja, zeker in het broedseizoen |
| MER-plichtig project met nood aan een afwijking | De afwijking moet beoordeeld zijn vóór de vergunning (zie rechtspraak) |
| Nieuwbouw op een kaal perceel | Meestal beperkt; wel nagaan bij poelen, ruigte of houtkanten |
Hoe verloopt het?
Bij het plaatsbezoek letten wij op sporen: uitwerpselen, nesten, invliegopeningen, holtes en spleten. Waarnemingen in de buurt (bv. waarnemingen.be) geven een eerste beeld.
Zijn er aanwijzingen, dan onderzoekt een ecoloog het gebouw of de boom in de periode waarin de dieren actief zijn. Dat kan maar in bepaalde maanden: houd er rekening mee in de planning.
Buiten de gevoelige periodes werken, verblijfplaatsen sparen of vervangen, nestkasten of vleermuisvoorzieningen in het ontwerp opnemen.
Bij het Agentschap Natuur en Bos. Een afwijking kan alleen als er geen andere bevredigende oplossing is en de staat van instandhouding van de soort niet in het gedrang komt. U dient de aanvraag in via het e-loket of met een aangetekende brief. Het agentschap beslist binnen 20 werkdagen (verlengbaar met 20), bij hoogdringendheid binnen 5 werkdagen (verlengbaar met 5). Tegen de beslissing kunt u binnen 30 kalenderdagen beroep instellen bij de minister. Reken die termijnen mee in uw planning.
De maatregelen horen in het bestek en in de werfplanning, zodat de aannemer ze kent.
Waar het misloopt. Vleermuizen worden pas ontdekt als het dak open ligt. Dan moet het werk in dat deel wachten, en een inventaris kan alleen in het actieve seizoen. Een toets vóór de aanbesteding kost weinig; een stilgelegde werf veel.
Wat doet The A-RK?
In huis
- De soortentoets bij plaatsbezoek en ontwerp
- De werken plannen buiten de gevoelige periodes
- Maatregelen opnemen in ontwerp, bestek en werfplanning
- Afstemmen met de vergunningsaanvraag en de sloopwerken
Wij coördineren
- Een gerichte inventaris door een ecoloog
- De aanvraag van een afwijking, opgemaakt met de ecoloog
- Opvolging op de werf waar de afwijking dat vraagt
In de praktijk
Bij het vellen van bomen beperkt de soortentoets zich meestal tot vleermuizen en broedvogels. De richtlijn van Natuur en Bos (september 2024) werkt met een quickscan van holtes vanaf de grond, bij voorkeur zonder blad: categorie A en B (ongeschikt) geven geen risico, C en D (geschikte holte, al dan niet met sporen) vragen minstens drie screenings (juni, juli en tussen 15 augustus en 15 september), en bij E (vastgesteld gebruik) kan de boom niet gekapt worden zonder afwijking. Een gerichte vleermuisinventarisatie telt minstens drie bezoeken met batdetector; broedvogels worden geteld van 1 april tot 15 juli. Wordt een afwijking toegestaan, dan wordt het kappen doorgaans beperkt tot 1 augustus tot 31 oktober. Waarnemingen op waarnemingen.be vullen het veldwerk aan, maar het ontbreken van waarnemingen bewijst geen afwezigheid.
Veelgestelde vragen
Is een soortentoets verplicht?
Er is geen apart formulier of attest. Het verbod om beschermde dieren opzettelijk en betekenisvol te verstoren of hun nesten en verblijfplaatsen te vernielen geldt wel altijd, ook voor werken zonder vergunning. De toets is de manier om dat vooraf na te gaan.
We vinden vleermuizen tijdens de werken. Wat nu?
Werk in dat deel niet verder en neem contact op met een ecoloog of het Agentschap Natuur en Bos. Verder werken kan pas als de verstoring vermeden wordt of als er een afwijking is.
Wie verleent een afwijking?
Het Agentschap Natuur en Bos, op aanvraag. Een afwijking kan alleen als er geen andere bevredigende oplossing is en de staat van instandhouding van de soort niet in het gedrang komt. Ze kan ook in een omgevingsvergunning worden opgenomen, als het beoordelingskader van het Soortenbesluit gevolgd wordt, de vergunning de vereiste gegevens van een afwijking bevat en rekening houdt met het advies van het agentschap.
Wanneer kan ik best slopen of kappen?
Dat hangt af van de soorten. Voor bomen hanteert het Agentschap Natuur en Bos een broedseizoen van 1 april tot 15 juli; vleermuizen hebben eigen gevoelige periodes. Wij plannen de werken per dossier.
Doen jullie het soortenonderzoek zelf?
De eerste toets doen wij zelf. Is een gerichte inventaris of een afwijking nodig, dan coördineren wij een ecoloog.
Wettelijk kader
| Regel | Wat |
|---|---|
| Natuurdecreet van 21 oktober 1997 | Grondslag voor de soortenbescherming |
| Soortenbesluit van 15 mei 2009, art. 10 en 14 | Beschermde soorten en verbodsbepalingen; categorieën van soorten in bijlage 1 (versie 20/10/2024) |
| Soortenbesluit, art. 19 en 20 | Afwijkingen door het Agentschap Natuur en Bos: redenen en voorwaarden |
| Soortenbesluit, art. 22 en 23 (versie 20/10/2024) | Procedure, termijnen en beroep; afwijking opgenomen in een omgevingsvergunning |
| Richtlijn soortentoets bij het vellen van bomen (ANB, september 2024) | Richtlijn – geen regelgeving |
Rechtspraak
Een greep uit de uitspraken die bepalen hoe deze toets in de praktijk wordt toegepast.
| Uitspraak | Wat de rechter zei |
|---|---|
| Raad voor Vergunningsbetwistingen RvVb-A-2324-0435 8 februari 2024 | Voor een MER-plichtig project in Boom en Rumst waren afwijkingen op het Soortenbesluit nodig, maar de beslissing daarover werd uitgesteld tot na de vergunning. De Raad vernietigde de vergunning: de effecten moeten vóór de vergunning volledig beoordeeld zijn. Een afwijking kan in de vergunning zelf worden opgenomen, maar dan volgens het beoordelingskader van het Soortenbesluit. |
Rechtspraak is altijd verbonden aan de feiten van een dossier. Wij vertalen ze naar uw situatie.
Beroep
Tegen een beslissing van het college kan binnen 30 dagen administratief beroep bij de deputatie. Besliste de deputatie in eerste aanleg, dan gaat het administratief beroep binnen 30 dagen naar de Vlaamse Regering (in de wettelijk bepaalde gevallen de gewestelijke omgevingsambtenaar). Tegen de beslissing in laatste administratieve aanleg kan binnen 45 dagen beroep bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen. Wie geen administratief beroep instelde, verliest in principe de toegang tot de Raad. De Vlaamse Regering bereidt een hervorming van de vergunningsprocedure voor (modulaire omgevingsvergunningsprocedure); wij volgen de inwerkingtreding op. Wij bereiden uw dossier zo voor dat het die toets doorstaat, en denken mee als het toch misloopt.
Laatst nagekeken op 1 oktober 2026 aan de hand van de volledige tekst van het Soortenbesluit in de Vlaamse Codex, met toelichting van het Agentschap Natuur en Bos en rechtspraak van de Raad voor Vergunningsbetwistingen. Deze pagina is algemene informatie en geen juridisch advies voor uw dossier; toets uw situatie aan de actuele tekst of laat ze nakijken.