TOETS · OMGEVING
Stikstof en natuur: welke toets geldt voor uw project?
Er bestaan drie natuurtoetsen, elk met een ander gebied, een ander criterium en een ander gevolg, en twee stikstofdrempels die een factor veertig van elkaar verschillen. Wij zeggen u vooraf welke op uw project van toepassing zijn, en maken de voortoets en de stikstofberekening zelf.
Wat is het?
Een vergunningverlener moet nagaan of uw project schade doet aan de natuur. Daarvoor bestaan drie toetsen die voortdurend door elkaar worden gehaald: de passende beoordeling voor speciale beschermingszones (Natura 2000), de verscherpte natuurtoets in het Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN), en de gewone natuurtoets of zorgplicht, die overal geldt. Daarnaast is er de soortentoets voor beschermde soorten.
| Toets | Waar | Criterium | Gevolg als het negatief uitvalt |
|---|---|---|---|
| Passende beoordeling | in en rond een speciale beschermingszone, ook bij effecten van buitenaf | betekenisvolle aantasting van de natuurlijke kenmerken | weigering, tenzij via de zware uitzonderingsprocedure: alternatievenonderzoek, dwingende redenen van groot openbaar belang en compensatie |
| Verscherpte natuurtoets | in het VEN | onvermijdbare én onherstelbare schade | de overheid mag het niet toestaan; Natuur en Bos adviseert. Afwijken kan alleen om dwingende redenen van groot openbaar belang en met compensatie |
| Natuurtoets of zorgplicht | overal in Vlaanderen, ongeacht de bestemming | vermijdbare schade | weigering of voorwaarden; er is geen drempelwaarde |
| Soortentoets | altijd en overal, ook zonder vergunning | beschermde soorten | een afwijking vraagt u aan bij het Agentschap Natuur en Bos |
Stikstof: twee drempels, factor veertig
Voor stikstof werkt de toets met een impactscore: de hoogste procentuele verhouding tussen de stikstofdepositie van uw project en de kritische depositiewaarde van de Europees te beschermen habitats in de toetszone van het project. Die toetszone omvat de habitatrichtlijngebieden binnen 20 km. De score wordt berekend met de online toepassing van de Vlaamse overheid, met de meest recente kaarten.
| Project | Drempel impactscore |
|---|---|
| Ingedeelde inrichting of activiteit met stationaire bronnen van stikstofoxiden (bv. stookinstallaties, industrie) | 1 % |
| Mobiliteitsgerelateerd project (verkeer van en naar het project) | 1 % |
| Veehouderij en mestverwerking | 0,025 % |
Blijft de impactscore onder de drempel, dan volgt uit stikstof geen verdere onderzoeksplicht. Komt ze erboven, dan is een passende beoordeling nodig. Voor een veehouderij geldt binnen de passende beoordeling nog een bijzondere regel (art. 38): er is geen betekenisvolle aantasting als ze voldoet aan de PAS-referentie 2030, de stikstofdepositie niet stijgt ten opzichte van de huidige vergunde situatie én de impactscore lager is dan 50 % – de drie voorwaarden samen. Dat is geen vrijstelling van de passende beoordeling. Kleine veehouderijen kunnen vrijgesteld zijn. De gecumuleerde effecten van de vergunningen onder die drempels worden jaarlijks begroot; blijkt dat de drempels de daling van de uitstoot hypothekeren, dan past de Vlaamse Regering ze aan (art. 54).
Wanneer geldt het?
| Situatie | Wat geldt? |
|---|---|
| Uw project ligt in of bij een speciale beschermingszone | Voortoets; die wijst uit of een passende beoordeling nodig is |
| Uw ingedeelde inrichting heeft stationaire bronnen van stikstofoxiden, of uw project brengt verkeer mee | Impactscore berekenen; drempel 1 % |
| U heeft een veehouderij of mestverwerking | Impactscore berekenen; drempel 0,025 %, veertig keer strenger |
| Uw project ligt in het VEN | Verscherpte natuurtoets, met advies van Natuur en Bos |
| U zit ver van elk natuurgebied | Zorgplicht en soortentoets blijven gelden, ook zonder vergunning |
Hoe verloopt het?
Ligt het perceel in of bij een speciale beschermingszone of in het VEN? En welke beschermde soorten kunnen er voorkomen, bijvoorbeeld bij sloop of het rooien van bomen?
Een eerste, lichte screening op hoofdlijnen. Ze kost weinig tijd en bepaalt of u in de zware procedure terechtkomt of niet.
De impactscore wordt berekend met de officiële rekentool van de Vlaamse overheid, voor de exploitatie en waar nodig ook voor de mobiliteit. Die tool wordt bijgewerkt: gebruik de versie die geldt op het ogenblik van uw aanvraag. Een oudere berekening is geen bewijs voor vandaag.
Wijst de voortoets of de impactscore op een mogelijke betekenisvolle aantasting, dan volgt een passende beoordeling: het volwaardige, individuele onderzoek.
Het resultaat komt in de aanvraag in het omgevingsloket, samen met de maatregelen die schade vermijden of beperken.
Voorbehoud. Tegen het Stikstofdecreet van 26 januari 2024 lopen procedures bij het Grondwettelijk Hof. Op het ogenblik van nakijken was er nog geen uitspraak. Wij toetsen uw situatie aan de stand van zaken op het ogenblik van uw aanvraag, en nemen hier geen uitspraak die er nog niet is.
Wat doet The A-RK?
Voor geen van deze toetsen bestaat een wettelijk verplichte erkenning, behalve wanneer ze deel uitmaken van een milieueffectrapport. Kijk dus naar de referenties van wie ze opmaakt. Wat wij niet zelf doen, zeggen wij vooraf.
In huis
- Ligging nagaan: speciale beschermingszone, VEN, beschermde soorten
- De voortoets
- De stikstofberekening met de officiële rekentool en de nota erbij, voor gewone projecten
- De passende beoordeling buiten een MER-procedure: die stellen wij meestal zelf op
- De natuurtoets en zorgplicht: schade vermijden in het ontwerp en de werfplanning
- Alles verwerken in het vergunningsdossier
Wij coördineren
- Veldonderzoek door een ecoloog, waar nodig
- Soortenonderzoek, inventaris en een eventuele afwijking bij Natuur en Bos
- Complexe stikstofdossiers, bijvoorbeeld veehouderij, met een gespecialiseerd bureau
- Een passende beoordeling binnen een MER, door erkende MER-deskundigen
In de praktijk
Reken altijd met de laatste versie van de impactscoretool: op 4 juli 2025 kregen de impactscoretool, de depositietrendtool en IMPACT nieuwe datalagen (achtergronddepositiekaart VLOPS25 met emissies 2023, nieuwe kritische depositiewaarden 2025, schrapping van de bijtelling van 2,1 kg N/ha.jaar voor organische stikstof). Lopende aanvragen die met verouderde data zijn doorgerekend, moeten opnieuw worden doorgerekend (kopieer scenario) en, als de impactscore nu boven de drempel komt, aangevuld met een passende beoordeling; de vergunningverlener neemt die bijkomende beoordeling op in de beslissing.
Start met de online voortoets van het Departement Omgeving; wijst die op mogelijke impact, dan volgt een passende beoordeling. De werkwijze en de afwijkingsprocedure (alternatieven, dwingende redenen van groot openbaar belang, compensatie vóór de start) staan op natura2000.vlaanderen.be.
Veelgestelde vragen
Mijn project ligt niet in een natuurgebied. Ben ik vrij?
Nee. De zorgplicht en de soortentoets gelden overal in Vlaanderen. En een passende beoordeling kan ook nodig zijn bij effecten van buitenaf op een beschermde zone verderop: stikstof reist.
Wat is het verschil tussen de voortoets en de passende beoordeling?
De voortoets is een eerste, lichte screening die uitwijst of een passende beoordeling nodig is. De passende beoordeling zelf is het volwaardige onderzoek.
Waarom is de drempel voor veehouderij zoveel strenger?
Het Stikstofdecreet legt voor veehouderij en mestverwerking een drempel van 0,025 procent vast, tegenover 1 procent voor inrichtingen met stikstofoxiden en voor mobiliteitsprojecten. Het decreet geeft in de artikelen zelf geen reden voor dat verschil. Een veehouderij kan ook vergund worden als ze voldoet aan de PAS-referentie 2030, haar stikstofdepositie niet stijgt ten opzichte van de huidige vergunde toestand én de impactscore onder 50 procent blijft - de drie voorwaarden samen, binnen een passende beoordeling.
Mag ik een oude stikstofberekening hergebruiken?
Liever niet. De rekentool wordt bijgewerkt, en wat telt is de versie die geldt op het ogenblik van uw aanvraag. Een oudere berekening met een oudere versie van de tool is geen bewijs voor vandaag.
Doet The A-RK dit zelf?
De voortoets, de stikstofberekening voor gewone projecten, de natuurtoets en meestal ook de passende beoordeling doen wij zelf. Soortenonderzoek laten wij uitvoeren door een ecoloog, complexe stikstofdossiers door een gespecialiseerd bureau. Binnen een project-MER werkt een erkende MER-deskundige biodiversiteit mee. Wij verwerken alles in het vergunningsdossier.
Wettelijk kader
| Regel | Wat |
|---|---|
| Natuurdecreet (decreet van 21 oktober 1997) | Regelgeving: passende beoordeling (art. 36ter), verscherpte natuurtoets in het VEN (art. 26bis), natuurtoets (art. 16) en zorgplicht (art. 14) |
| Decreet van 26 januari 2024 over de programmatische aanpak stikstof (Stikstofdecreet), in werking sinds 23 februari 2024 | Regelgeving: impactscore en toetszone (art. 3), drempels 1 % (art. 27–28 en 32) en 0,025 % (art. 36), passende beoordeling boven de drempel (art. 29, 33, 37), veehouderij: PAS-referentie 2030, geen stijging van de depositie en impactscore < 50 %, samen (art. 38), bijstelling drempels (art. 54); procedures lopen bij het Grondwettelijk Hof |
| Soortenbesluit (15 mei 2009) | Regelgeving: bescherming van soorten, afwijkingen via Natuur en Bos |
| Europese Habitat- en Vogelrichtlijn | Europese basis voor de speciale beschermingszones |
| Praktische wegwijzers van Natuur en Bos | Richtlijn – geen regelgeving |
Rechtspraak
Een greep uit de uitspraken die bepalen hoe deze toets in de praktijk wordt toegepast.
| Uitspraak | Wat de rechter zei |
|---|---|
| Raad voor Vergunningsbetwistingen RvVb-A-2021-0697 25 februari 2021 | De vergunning voor de uitbreiding van een pluimveebedrijf in Kortessem werd vernietigd. Dat een project binnen de toenmalige Vlaamse stikstofkaders bleef, ontsloeg de overheid niet van een concrete beoordeling van de gevolgen voor de natuur; de gebruikte drempel was wetenschappelijk onvoldoende onderbouwd. |
| Raad voor Vergunningsbetwistingen RvVb-A-2223-0165 27 oktober 2022 | Ook de ministeriële instructie van 2 mei 2021, die als tussenoplossing diende, levert op zichzelf geen afdoende passende beoordeling op; de instructie zegt zelf dat ze niet mechanisch kan worden toegepast. De vergunning werd vernietigd. Wie een vergunning vraagt, moet een grondige en concrete beoordeling van de eigen stikstofimpact voorleggen. |
| Grondwettelijk Hof nr. 123/2025 25 september 2025 | Het Hof verwerpt een beroep tegen de overgangsregeling van het decreet van 22 december 2023 voor aflopende vergunningen van stikstofuitstotende inrichtingen, zoals veehouderijen. Een verlenging kon enkel als de hernieuwing tijdig vóór het verstrijken was aangevraagd; een persbericht is geen regelgeving. Heeft u een vergunning van bepaalde duur, vraag de hernieuwing dus tijdig aan. Dit arrest gaat niet over het Stikstofdecreet van 26 januari 2024 zelf. |
| Europese rechtspraak die ook in Vlaanderen doorwerkt | |
| Hof van Justitie C-127/02 (Waddenzee) 7 september 2004 | De Europese referentie voor de passende beoordeling: Vlaamse rechters passen deze uitleg van de Habitatrichtlijn toe. Een passende beoordeling is nodig zodra op basis van objectieve gegevens niet kan worden uitgesloten dat een project, alleen of samen met andere, significante gevolgen heeft voor een beschermd gebied. Toestemming mag alleen als er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel bestaat dat er geen schadelijke gevolgen zijn. Twijfel speelt dus in het nadeel van het project. |
| Hof van Justitie C-293/17 en C-294/17 7 november 2018 | Over de Nederlandse programmatische aanpak stikstof; dezelfde Europese regels gelden voor het Vlaamse stikstofbeleid. Een algemene regeling mag, maar alleen als vooraf met voldoende wetenschappelijke zekerheid vaststaat dat de projecten die er gebruik van maken de beschermde natuur niet schaden. |
Rechtspraak is altijd verbonden aan de feiten van een dossier. Wij vertalen ze naar uw situatie.
Beroep
Tegen een beslissing van het college kan binnen 30 dagen administratief beroep bij de deputatie. Besliste de deputatie in eerste aanleg, dan gaat het administratief beroep binnen 30 dagen naar de Vlaamse Regering (in de wettelijk bepaalde gevallen de gewestelijke omgevingsambtenaar). Tegen de beslissing in laatste administratieve aanleg kan binnen 45 dagen beroep bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen. Wie geen administratief beroep instelde, verliest in principe de toegang tot de Raad. De Vlaamse Regering bereidt een hervorming van de vergunningsprocedure voor (modulaire omgevingsvergunningsprocedure); wij volgen de inwerkingtreding op. Wij bereiden uw dossier zo voor dat het die toets doorstaat, en denken mee als het toch misloopt.
Laatst nagekeken op 1 oktober 2026 aan de hand van de volledige tekst van het Stikstofdecreet en het Natuurdecreet in de Vlaamse Codex, met toelichting van het Agentschap Natuur en Bos en Natura 2000 Vlaanderen. Deze pagina is algemene informatie en geen juridisch advies voor uw dossier.